Pojęcie plagiatu wywodzi się z języka łacińskiego. Słowo plagiarius oznaczało wyzyskiwacza lub handlarza niewolników, natomiast plagiator to osoba dopuszczająca się przywłaszczenia cudzej twórczości. We współczesnym rozumieniu plagiat oznacza duchową kradzież polegającą na przejęciu cudzego utworu albo jego znacznej części i przedstawieniu go jako własnego dzieła. Najczęściej sprowadza się to do wykorzystania cudzych sformułowań w dosłownym brzmieniu bez zastosowania cudzysłowu oraz bez wskazania źródła, z którego pochodzą.
Plagiat stanowi naruszenie własności intelektualnej innej osoby i może dotyczyć różnych dziedzin działalności twórczej, między innymi nauki, literatury, muzyki czy sztuki. Jest czynem nagannym zarówno z moralnego, jak i prawnego punktu widzenia. Narusza bowiem prawa autora do własnego dorobku intelektualnego i podważa podstawowe zasady uczciwości naukowej. Z tego względu plagiat podlega odpowiedzialności przewidzianej w prawie autorskim oraz w przepisach kodeksu cywilnego. Twórca, którego prawa zostały naruszone, może domagać się odszkodowania od osoby dopuszczającej się plagiatu.
Osoba, która przywłaszcza sobie cudzą twórczość, postrzegana jest jako człowiek pozbawiony rzetelności i honoru. Plagiat może mieć charakter całkowity albo częściowy, jednak niezależnie od jego zakresu polega zawsze na przedstawianiu cudzych materiałów jako własnych. Tymczasem korzystanie z dorobku innych autorów w pracy naukowej jest dopuszczalne wyłącznie pod warunkiem odpowiedniego udokumentowania źródeł. Oznacza to konieczność wskazania autora, tytułu publikacji oraz miejsca, z którego zaczerpnięto określoną myśl lub fragment tekstu.
W pracy naukowej popełnienie plagiatu jest szczególnie poważnym naruszeniem zasad etyki akademickiej. Dyskwalifikuje autora jako badacza i podważa wiarygodność całego opracowania. Wymaga się bowiem, aby każda praca naukowa była rezultatem samodzielnej pracy intelektualnej autora, nawet jeśli opiera się na analizie istniejącej literatury.
Słowniki wyrazów obcych definiują plagiat jako przywłaszczenie cudzego utworu albo pomysłu twórczego i wydanie go pod własnym nazwiskiem. Obejmuje on również dosłowne zapożyczenie fragmentów cudzego dzieła opublikowanych następnie jako własne i oryginalne. Definicje te podkreślają przede wszystkim element świadomego przypisywania sobie autorstwa cudzej pracy.
W działalności naukowej obok plagiatu spotyka się również kompilację. Pojęcia te nie są tożsame i należy je wyraźnie rozróżniać. Kompilacja polega na tworzeniu nowych zestawień, układów i powiązań na podstawie materiałów zaczerpniętych z cudzych opracowań. Autor wykorzystuje istniejące idee i koncepcje, jednak przetwarza je oraz wskazuje źródła inspiracji. Kompilacja ma więc charakter twórczego opracowania materiału i stanowi próbę stworzenia nowej całości na podstawie już istniejących elementów. Plagiat natomiast jest świadomym przywłaszczeniem cudzego dorobku bez ujawnienia rzeczywistego autorstwa.
W praktyce zdarza się, że autorzy tworzą opracowania poprzez mechaniczne przepisywanie fragmentów różnych publikacji i łączenie ich w jedną całość bez własnego wkładu twórczego. Tego rodzaju działanie również może zostać uznane za plagiat, zwłaszcza gdy brak jest odpowiednich przypisów oraz samodzielnej analizy problemu. Sama kompilacja cudzych tekstów nie stanowi jeszcze wartościowej pracy naukowej, ponieważ istotą działalności badawczej jest formułowanie własnych wniosków i interpretacji.
Korzystanie z dorobku innych autorów jest nie tylko dopuszczalne, ale wręcz konieczne w pracy naukowej. Każda działalność badawcza opiera się bowiem na wcześniejszych osiągnięciach nauki. Warunkiem poprawnego wykorzystania cudzych opracowań jest jednak ścisłe przestrzeganie zasad obowiązujących w piśmiennictwie naukowym. Zarówno cytowanie, jak i odwoływanie się do cudzych poglądów własnymi słowami wymaga odpowiedniego udokumentowania w przypisach lub odsyłaczach bibliograficznych.
Cudzy tekst można przytoczyć wyłącznie w formie cytatu. Cytat powinien zostać wyraźnie oznaczony cudzysłowem oraz opatrzony przypisem zawierającym dokładne źródło, w tym numer strony, z której pochodzi przytoczony fragment. Przepisanie nawet niewielkiego fragmentu obcego tekstu bez zastosowania zasad cytowania stanowi naruszenie praw autorskich i może zostać zakwalifikowane jako plagiat.
Prawo autorskie przewiduje ochronę praw twórcy przed bezprawnym wykorzystaniem jego dzieła. W art. 78 ustawy wskazano, że autor, którego prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W przypadku naruszenia przysługuje mu również prawo domagania się usunięcia skutków naruszenia, w szczególności poprzez złożenie odpowiedniego publicznego oświadczenia. Jeżeli naruszenie miało charakter zawiniony, sąd może przyznać twórcy odpowiednie zadośćuczynienie pieniężne albo zobowiązać sprawcę do wpłaty określonej sumy na wskazany cel społeczny.
Odpowiedzialność za plagiat może mieć także charakter karny. Zgodnie z art. 115 ustawy o prawie autorskim osoba, która przywłaszcza sobie autorstwo całości lub części cudzego utworu albo wprowadza w błąd co do autorstwa dzieła, podlega karze grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat trzech. Oznacza to, że plagiat nie jest jedynie naruszeniem zasad etycznych, ale również czynem zagrożonym sankcjami przewidzianymi przez prawo.
Problem plagiatu występuje nadal w środowisku akademickim, mimo coraz bardziej rozwiniętych metod kontroli prac dyplomowych. W celu przeciwdziałania temu zjawisku uczelnie wykorzystują specjalne programy antyplagiatowe umożliwiające porównywanie prac licencjackich i magisterskich z bazami wcześniej obronionych opracowań. Systemy te pozwalają wykrywać podobieństwa tekstów oraz ustalać, czy dana praca nie została wcześniej przedstawiona na innej uczelni. Stwierdzenie plagiatu może skutkować skreśleniem studenta z listy studentów, cofnięciem uzyskanego tytułu zawodowego oraz wszczęciem postępowania dyscyplinarnego lub karnego.
Jak unikać plagiatu?
Jednym z podstawowych sposobów zapobiegania plagiatowi jest prawidłowe cytowanie źródeł oraz stosowanie przypisów bibliograficznych. Istotną rolę odgrywa również umiejętność parafrazowania tekstu. Parafraza polega na przedstawieniu przeczytanej treści własnymi słowami, zgodnie z własnym rozumieniem danego zagadnienia. Nie oznacza ona jednak dowolnego przekształcania tekstu, lecz wymaga dokładnego zrozumienia oryginalnej wypowiedzi i zachowania jej rzeczywistego sensu.
Poprawne parafrazowanie jest zadaniem trudnym, ponieważ wymaga zarówno znajomości omawianego problemu, jak i umiejętności formułowania myśli w sposób samodzielny. Nawet w przypadku parafrazy konieczne jest jednak wskazanie autora oraz źródła, z którego zaczerpnięto określoną koncepcję lub pogląd. Brak takiego odwołania może zostać uznany za naruszenie zasad rzetelności naukowej.
Nie należy natomiast parafrazować nazw własnych, terminów naukowych ani specjalistycznych pojęć technicznych, ponieważ mogłoby to prowadzić do nieporozumień oraz zniekształcenia znaczenia danego terminu. W pracy naukowej ważna jest precyzja języka oraz poprawność stosowanej terminologii.
Praca magisterska lub dyplomowa powinna być przede wszystkim samodzielnym i oryginalnym opracowaniem autora. Nie może składać się wyłącznie z cytatów i parafraz zaczerpniętych z innych publikacji. Cytowanie literatury ma charakter pomocniczy i służy uzasadnieniu własnych analiz oraz wniosków.
Plagiat jest formą oszustwa, która szkodzi nie tylko autorowi oryginalnego dzieła, ale również samemu plagiatorowi. Osoba dopuszczająca się takiego działania rezygnuje z samodzielnego wysiłku intelektualnego i pozbawia się możliwości rozwijania własnych umiejętności. Napisanie pracy dyplomowej wymaga czasu, zaangażowania i systematycznej pracy, jednak daje również dużą satysfakcję oraz poczucie osiągnięcia ważnego etapu edukacji.
Student, który przeszedł przez lata studiów, zdał liczne egzaminy i przygotował się do napisania pracy dyplomowej, powinien podjąć również trud samodzielnego opracowania własnego tekstu. Rzetelnie przygotowana praca naukowa może stać się początkiem dalszego rozwoju naukowego i zachętą do kolejnych działań badawczych.
Jeśli potrzebujesz wskazówek jak pisać swoją pracę dyplomową to polecamy poradnik pisania prac - dowiesz się tam wszystkiego.